Casamento homosexual: direito humano no doutrina Creda nian

Casamento homosexual: direito humano no doutrina Creda nian

Pe. Alípio Pinto Gusmão*

Sociedade timorense, iha dia 21 Julho asiste novidade ida iha media social, ba da uluk mosu iha pública feto timor oan ida casamento ho feto seluk. Tuir notícia nebe ha’u acesso husi fb Video Timor Leste tau titulo: Presidente Ramos Horta sai sasin ba kazamento entre Feto ho Feto Bella Galhos Ho Iram. Media social ne’e la temi kazamento iha data saida no iha nebe, maibe iha fotografia nebe hatudu acto ida ne’e no Dr. Ramos Horta assina livro ou acta ruma. Se kazamento iha Creda Catόlica karik, Dr. Ramos Horta hanesan aman testemunho (Padrinho), nebe assina mos acta kasamento nian molok misa matrimόnio remata. Ita ladun hatene ritu kazamento feto ho feto, ne’e oinsa no saida mak  Dr. Ramos Horta assina ou hakerek hanesan hatudu iha fotografia.

Hosi notícia ne’e mosu reacção pro no contra iha media social, iha sociedade. grupo LGBT (Lesbian, Gay, Bisexual, transgender) sente contente, sarani balun hirus, balun dehan ne’e kontra cultura timor, balun dehan ne’e direito ema nian, Balun dehan timor hakat tan pasu ida ba oin, balun dehan lori timor ba mundo. Reação sira ne’e, ita bele habadak ho hanoin rua: 1) Casamento homosexual ne’e nudar direito humano; 2) contra Creda Catόlica nia doutrina no cultura timor (fetosan umane). Iha artigo badak ne’e ha’u koko atu haré hanoin rua ne’e.

  1. Casamento homosexual ne’e direito humano?

Wainhira ita koalia kona ba direito humano, mosu kedas iha ita nia hanoin direito principal sira nebe ema ida iha no merece hetan: direito ba moris, ba liberdade (expressão, opinião), direito ba trabalho, direito ba educação, direito ba saúde. Entre direito sira ne’e ninia finalidade mak atu fo moris (vida) nune’e direito ba moris ne’e mak sai ponto as liu/finalidade ba direito sira seluk. Katak direito sira hotu ikus mai atu lori ema ba moris. Direito sira ne’e mai husi nebe? Direito ida ita bolu direito natural, wainhira ita moris mai iha kedas ona, ida seluk direito adquirido (direito nebe ita hetan tan lei mak fo no garante).

Ita nia pergunta Casamento homosexual ne’e direito ga lae? Uluk nanain, casamento homosexual laos direito natural. Laiha feto ida nebe moris mai ho kedas direito atu kasamento ho feto seluk, eh mane ida moris mai atu kasamento ho mane seluk. Laiha edukasaun ruma mai husi família eh iha escola nebe dehan feto ida iha direito hola feto ida, mane hola mane ida. Se nune’e, feto ho feto, mane ho mane hola malu ne’e direito adquirido? Iha nasaun balun iha sira nia lei, reconhece feto ho feto no mane ho mane hola malu.

Iha nasaun Timor Leste seidauk iha legislasaun ruma nebe reconhece feto no feto hola malu (casamento mesmo gênero). Keta iha futuro, Dr. Ramos Horta como nudar Presidente da República sei foti iniciativa atu dudu deputado sira iha Parlamento Nacional atu legaliza kazamento feto ho feto, mane no mane, ita lahatene. Tuir notícia iha media social dehan Presidente Ramos Horta sai sasin, ne’e bele iha possibilidade ba neba, ate iha media social fo sai katak Dr. Mari Alkatiri mos hola parte iha manifestasaun LGBT nian iha palâcio presidente. Maibe mos, iha possibilidade sei la hamosu lei ida ne’e tan força Creda nian sei bot iha sociedade Timor basá Creda nia oan sira nebe tur iha Parlamento Nacional sei la facil atu halo lei hodi legaliza cazamento mesmo gênero, tan la tuir cultura Timor nian no doutrina Creda Catόlica nian (que a vossa fé seja a vossa cultura).

Ha’u nia pergunta: cazamento homosexual (feto no feto eh mane no mane) ne’e nudar direito humano? Wainhira ha’u sei iha escola secundária, ha’u estuda ciência sociologia dehan katak homosexul ne’e nudar comportamento desvio.  Como ha’u estuda sociologia iha bahasa indonesia nebe dehan perilaku menyimpang-Comportamento lao sala dalan. Desvio eh menyimpang tansa sa? Ita ema moris mai feto no mane, sό feto no mane mak cocok, feto ho feto no mane ho mane tidak pernah cocok. Gnero humano/Jenis kelamin ema nian ne’e feto no mane.

 Wainira ha’u tama seminário, ha’u simu formação dehan se mane ida gosta fali mane seluk, feto ida gosta fali feto seluk ne’e tama iha categoria orientação sexual desordem (afeção sexual desorietado). Desorientado tan la tuir nia dalan. Desordem tan la tuir ordem, la tuir lei (lei natural).

Tuir classificação internacional das doenças, husi organização mundial saúde ba edição da 5 hasai tiha homosexual, husi lista transtornos psiquiatricos (gangguan psikis). Katak antes ne’e considera hanesan moras mental (doença mental). Mas que hasai husi lista transtornos psiquiatricos, profissional saúde sira considera nafatin hanesan orientação sexual nebe precisa hetan tulun, no sentido de se reassegurarem  ou mudarem de orientação sexual. Katak mas que la considera ona nudar  transtorno psiquico disarankan atu consulta ho profissional saude especializado. Tanba se la trata diak bele hamosu sofrimento eh conflito interno.

Oinsa mak orientaçao sexual desvio, desorientado, nebe tuir lolos precisa hetan tulun ida ne’e, sai fali direito ida? Direito atu hetan tulu, sim, direito atu hetan tratamento nebe digno hanesan ema sim maibe atu hola malu feto ho feto, mane ho mane, ha’u la comprende. Tuir lolos família, sociedade liu liu profissional saúde sira precisa tulun  nia, atu bele descobre ninia orientação sexual hanesan mane los eh feto los. Iha uma formação sira, quando hetan maluk ruma iha tendencia homosexul, babain formador sira precisa acompanha inclui acompanhamento husi psicόlogo. Ema nebe moras ou iha sintomas moras precisa hetan tratamento atu bele recupera nia saúde, pelo contrario iha nasaun balun, chefe estado sira, deputado sira legaliza nudar direito.

ONG balun haklaken katak ne’e liberdade. Gênero mane eh feto ne’e, quando ema ida boot ona mak hili hakarak sai feto eh mane. Atu sai mane eh feto ne’e opção ida. Hanoin hanesan ne’e mos tama iha categoria hanoin desvio (menyimpang). Buat nebe distingui katak ema ne’e feto eh mane ne’e mak ninia gênero (jenis kelamin). Laos boot mai mak hili sai feto eh sai mane. Ema ida moris mai, laos inan eh aman, laos sociedade mak fo naran nia mane eh feto maibe husi gênero (jenis kelamin) nebe nia iha wainhira moris mai (por natureza). Sai feto eh mane laos por escolha (pilihan).

Husi ne’e, ita hetan problema nia hun, Oinsa mak mosu legislazaun ida nebe fo direito atu feto ho feto eh mane ho mane hola malu?  Ha’u nia conclusao katak chefe estado sira, legislador sira nebe legaliza kazamento homosexual bele acontece, sira nia orientaçao sexual mos desvio, eh apoiante (sai testemunho) eh sira nia hanoin mak desvio eh pikun ona nunee logica lalao ona. Basa lei positiva (lei sira nebe ita ema halo) nunca bele contrario ho lei natural. Lei positiva nebe mosu contrario ho lei natural nee mai husi ema sira nebe pensamento desvio eh ema pikun sira nebe kakutak ladun funciona diak.

2. Doutrina Creda Catόlica kona ba Matrimonio/casamento

Doutrina uma Creda Catolica hatur biblia nudar fundamento ba matrimόnio. Iha livro Genesis koalia kona ba Maromak halo ita ema, mane no feto. Dehan katak mane sei husik nia inan aman no moris ho feto, sira rua sai ida deit (Gen 2:24) . Maromak halo separação-haketak feto husi mane ( fo identidade ida mane no ida seluk feto). Husi separação-diferença ida ne’e mak mosu unificação (mane ho feto sai ida deit iha matrimonio atu completa malu.

Objetivo housi matrimonio ne’e iha tolu tuir cόdigo de direito canόnico: 1) atu hatutan gerasaun (procriação). Balun bele dehan mas padre madre sira la kaben ne’e oinsa? Ne’e questão seluk nebe bele koalia/debate iha loron seluk.  Iha biblia, livro Genesis Maromak halo ema atu  sai wain hodi hakonu rai; 2) ba bens dos conjuguês (kesejahteraan pasangan); 3) educação oan sira nian.

Além de objetivo, Matrimόnio catόlico mos hatur iha princípio doutrinal importante hat; 1) monogamia katak mane ida bele casamento deit ho feto ida. Doutrina bandu atu mane ida hola feto rua eh liu no Feto ida hola mane nain 2 eh liu; 2) hetero sexualidade katak hola malu ho diferente sexo (mane ho feto). Doutrina la permite  atu feto ho feto, mane ho mane hola malu; 3) indissolubilidade katak matrimόnio catlico la fo dalan atu kabenain sira husik malu (divorcio). Excepto (kecuali), fen no laen bele haketak malu wainhira decisão tribunal creda nian dehan katak matrimόnio ne’e nunca existe (nullo). Exemplo concreto, feto ida no mane ida celebra casamento tan inan aman ga ema seluk mak obriga deit sira, laos tan sira nia hakarak rasik. 4) fidelidade, katak fen no laen jura ba malu atu moris hamutuk iha tempo diak nia laran eh iha tempo aat (susar) nia laran to’o mate.

Principio doutrinal matrimόnio catόlico ne’e halo hodi garante moris diak kabenain sira nian, hodi hatutan gerasaun no educasaun oan sira nian sem contra natureza nudar feto no mane. Tan ne’e uma creda nia doutrina ne’e nia objetivo laos atu viola direito humano, la contra lei natural, pelo contrario garante kabenain sira nia moris hamutuk nebe diak, atur sira nia obrigasaun iha família no iha sociedade.

Princípio doutrinal moral matrimόnio catόlico ida ne’e, nudar regra da fé no regra moral ba nia oan sira nebe simu baptismo sai catόlico (se maluk sira husi religão seluk eh sira nebe la fiar Maromak mos hakarak tuir principio ne’e mos diak tan ninia objetivo  ba família nia diak). Creda nia doutrina nunca atu destroi instituisaun ida nebe sai nucleo ba sociedade  nebe ita hanaran família.

Como doutrina matrimόnio nian ne’e nudar regra da fé e moral, sarani sira iha obrigasaun atu moris tuir. Se balun lao sala dalan, tan pecado, tanba egoista, tan tentasaun husi diabo, tan influencia husi ema sira nebe hanoin lalos ona alias pikun, Creda hanesan inan (mater eclesia) fo hanoin ba nia oan sira atu fila ba doutrina ida nebe los no saudável (sã doutrina). Creda nia missão nudar profeta mak atu anuncia no denuncia.

Creda nudar inan hadomi nia oan sira, no hadomi ida ne’e hatudu mos liu husi corrige nia oan sira nebe lao sala dalan. Creda la discrima nia oan ruma, Creda tau matan ba nia oan sira. Tolerância no respeito la significa husik nia oan sira lao sala dalan. Laos kompromi ho hahalok nebe lalos. Missão profética ida ne’e mak iha historia mundo nian, halo liu rai bot balun, chefe estado balun, político balun inclui ONG balun la contente. Creda iha atensaun bot ba sira  nebe fragil liu eh vulneravel liu tan ne’e mak loke colegio ba orfanato, clinica, escola, serviço caritativa iha mundo tomak.

Creda lakohi atu nia oan ruma lakon. Creda timor mos respeita tebes no iha tolerancia boot ba nia maun alin sira nebe husi religião seluk ou fiar seluk.  Maibe tolêrancia la significa husik deit buat nebe aat namkari iha família no sociedade. Creda no Sociedade tolerante la significa Creda no sociedade permissiva, halo buat ida tuir ninia hakarak. Iha visita ad limina bispo sira Timor Leste nian iha Roma iha 2014, Amo Papa fo hanoin ba bispo sira (Dom Basilio, Dom Ricardo no Dom Norberto) atu Creda iha Timor Leste sai conciência crítica ba sociedade Timor.

Creda ne’e santa maibe mos pecadora. Santa tan fundador Jesus Cristo nudar cabeça uma creda nian ne’e santo no tan Espírito Santo, santa mos tan ninia membro balun iha ona Lalehan (comunhão dos Santos). Nudar sala nain, Creda hatene katak nia oan sira bele monu ba sala. Bele lao sala dalan nune’e Creda bolu nafatin nia oan sira ba dalan conversão nian.

Iha movimento balun la gosta Creda, iha nai ulun balun la gosta Creda, maibe Creda nafatin kaer mandato nebe nia simu husi nia fundador Jesus Cristo-Imi ba haklaken-hanorin nasaun sira hotu,  ha’u acompanha imi to’o tempo nia rohan.

Wainhira Creda hanorin nafatin nia oan sira, convida atu fila ba dalan los (sira nebe pikun ona labele usa hakutak ho diak ita bele comprende), maibe sira nebe ho conciencia tomak lakohi fila saida mak Creda tenki dehan? Iha evangelho Mat 18:15-18 koalia kona ba hanorin malu-Corrige malu (correção fraternal) dehan: ʺse o nia maluk halo sala karik, ba koalia ho nia…Nia la rona karik, bolu  tan ema ida ga rua hodi koalia ho nia, nia lakohi rona karik fo hatene Creda. Maibe nia la rona Creda karik, considera nia hanesan gentiu…ʺ

*Docente teologia iha ISFIT (Instituto Superior Filosofia e Teologia-Fatumeta-Dili)

Related Articles

DEIXE UMA RESPOSTA

Por favor digite seu comentário!
Por favor, digite seu nome aqui

Stay Connected

828FãsCurtir
27SeguidoresSeguir
5,920InscritosInscrever

Latest Articles